Energietransitie in jouw coalitieakkoord

Energie is zo vanzelfsprekend dat je er eigenlijk niet bij stilstaat. Je zet de verwarming aan, kookt je avondeten en laadt je auto op. Gewoon een warm thuis, zonder gedoe, dat willen we allemaal. Maar ons huidige energiesysteem is kwetsbaar. Onze stroom en gas komen grotendeels nog van ver weg: uit Qatar, Noorwegen en Amerika. Bij internationale conflicten en oorlogen schieten de prijzen omhoog en komen veel mensen in de problemen. Zolang we afhankelijk zijn van het buitenland blijven die risico's bestaan. De prijzen blijven schommelen en we hebben er zelf geen grip op.

De komende raadsperiode (2026–2030) staan gemeenten dan ook voor één van de grootste opgaven van deze tijd: het toekomstbestendig maken van ons energiesysteem. Dit vraagt nu om duidelijke keuzes over waar en hoe we energie opwekken, transporteren en gebruiken. Voor inwoners, bedrijven en maatschappelijke voorzieningen. 

Je staat er als gemeente niet alleen voor

In de Energieregio Noord-Holland werken we regionaal samen met provincie, 44 gemeenten, 3 waterschappen, netbeheerders, maatschappelijke partners, energiecoöperaties en het bedrijfsleven. We werken gezamenlijk aan projecten en delen kennis, bijvoorbeeld over warmte-oplossingen, solar carports en slimme oplossingen bij netcongestie. Ook zijn er ondersteuningsprogramma’s zoals het stimuleringsprogramma energiehubs.

De onderwerpen waar je mee te maken gaat krijgen zijn grofweg onder te verdelen in:  

1. Samenwerking rondom netcongestie.

2. Samenwerken aan de uitbreiding van het stroomnet.

3. Samenwerking rondom opwek van zonne- en windenergie.

4. Samenwerking rondom warmte.  

1. Samenwerking rondom netcongestie  

De energietransitie staat of valt met de beschikbaarheid van elektriciteit. We zijn in korte tijd veel meer stroom gaan gebruiken én opwekken, waardoor het netwerk dat niet altijd aankan. De stroom moet worden verplaatst door het elektriciteitsnet. Hierdoor raakt het net op drukke momenten overbelast. Een soort file, maar dan op het elektriciteitsnet. Ook wel: netcongestie.

De gevolgen hiervan zijn direct merkbaar in elke gemeente: 

• Bedrijven kunnen niet uitbreiden of verduurzamen  

• Woningbouwprojecten komen stil te liggen  

• Maatschappelijke voorzieningen wachten op een aansluiting  

Daarbij komt nog een urgent risico: overbelasting van het stroomnet. Dit kan leiden tot stroomuitval en schade aan energie-infrastructuur. Dat moet dus te allen tijde voorkomen worden.

Wat vraagt dit van gemeenten?

• Versnelde uitbreiding van het net  
  Werk actief mee aan ruimtelijke inpassing van transformatorhuisjes in de wijken, transformatorstations en hoogspanningslijnen. Want uitbreiding van het net is dé oplossing voor netcongestie.  

• Benut het bestaande net slimmer  
  Ondersteun lokale initiatieven zoals energiehubs en bedrijventerreinen die samenwerken aan hun energievoorziening. Zet communicatie in om bedrijven te activeren en maak gebruik van provinciale subsidie- en ondersteuningsprogramma’s. 

• Zorg voor vraag en aanbod bij elkaar
  Door elektriciteit op te wekken in hetzelfde gebied als waar het gebruikt wordt, voorkom je dat de elektriciteit moet worden verplaatst over grote afstanden. Vraag en aanbod bij elkaar voorkomt netcongestie. Maak ruimte voor opwek van zon- en windenergie, daar waar grote(re) stroomgebruikers zijn.

• Stimuleer besparing 
  Energie die niet gebruikt wordt, hoeft ook niet te worden opgewekt en getransporteerd.

• Reserveer ruimte  
  Zorg dat ruimte wordt gereserveerd voor energie-infrastructuur bij nieuwe ruimtelijke plannen, zoals woningbouw of uitbreiding van bedrijventerreinen. 

2. Samenwerken aan de uitbreiding van het stroomnet  

Om over te stappen op energie van dichtbij, minder afhankelijk te zijn van het buitenland en om bedrijven en nieuwe woningen van elektriciteit te voorzien, moet het stroomnet zo snel mogelijk worden uitgebreid. Dit is noodzakelijk op alle niveaus: (A.) laagspanning, (B.) middenspanning en (C.) hoogspanning. 

A. Laagspanning: stroom in de straat  

Het laagspanningsnet voorziet huizen en kleine bedrijven van elektriciteit. Door de toename van warmtepompen, zonnepanelen en laadpalen is dit netwerk op veel plekken overbelast. Netbeheerders leggen daarom extra kabels, vervangen oude leidingen en plaatsen meer elektriciteitshuisjes.  

Wat vraagt dit van gemeenten?  

• Ruimtelijke planning en vergunningen voor werkzaamheden in de openbare ruimte  

• Afstemmen met netbeheerder over de planning, zodat het past bij andere plannen zoals nieuwbouw, wegonderhoud of klimaatmaatregelen.   

• Vroegtijdig informatie delen over toekomstige ontwikkelingen, zodat de netbeheerder het stroomnet op tijd kan uitbreiden of aanpassen.    

B. Middenspanning: stroom voor bedrijventerreinen en woonwijken  

Het middenspanningsnet transporteert elektriciteit van verdeelstations naar woonwijken en bedrijven. Dit net raakt snel vol. Netbeheerders leggen nieuwe kabels en bouwen extra verdeelstations.

Wat vraagt dit van gemeenten?  

• Ruimte voor nieuwe elektriciteitsstations  

• Afstemming met de netbeheerder over locatie, inpassing en vergunningen   

C. Hoogspanning, ruggengraat van het landelijke net  

Het hoogspanningsnet vervoert stroom over grote afstanden. Om Noord-Holland van voldoende stroom te voorzien, zijn nieuwe verbindingen nodig. Vaak met impact op landschap en leefomgeving.  

Wat vraagt dit van gemeenten?  

• Meedenken over het plaatsen van nieuwe verbindingen en de ruimtelijke inpassing daarvan

• Duidelijke communicatie en participatie richting inwoners  

• Inspraak bij het Rijk  

Hoewel het soms ingrijpend is, is de uitbreiding van het hoogspanningsnet belangrijk. Het zorgt ervoor dat netcongestie wordt opgelost en dat het stroomnet betrouwbaar blijft.    

3. Samenwerking rondom opwek van zonne- en windenergie 

De opgave voor de opwek van zonne- en windenergie is vastgesteld in de Regionale Energiestrategie (RES). Daarin staat het doel beschreven om in Nederland in 2030 ten minste 35 TWh aan grootschalige duurzame elektriciteit op land op te wekken. Het streven is om zelfs 55TWh op te wekken. Dit is nodig om te kunnen voorzien in de groeiende vraag naar elektriciteit.  

Voor de RES is Nederland onderverdeeld in 30 regio’s. Noord-Holland heeft er twee: RES Noord-Holland Noord en RES Noord-Holland Zuid. Beide hebben een eigen doelstelling voor 2030: 3,6 TWh voor Noord-Holland Noord en 2,7 TWH voor Noord-Holland Zuid.  

Deze ambities zijn in 2021 vastgesteld door de gemeenteraden, Provinciale Staten en de Algemeen Besturen van de Waterschappen, en bevestigd in de Herijking RES 2024.  

Waar in je gemeente? 

Actuele informatie over zoekgebieden voor zonne- en windenergie per gemeente vind je in de RES-viewer. Die geeft ook antwoord op hoe deze zoekgebieden zich verhouden tot relevant ruimtelijk beleid en waar projecten in ontwikkeling zijn. In het RES-dashboard staat actuele informatie over de voortgang van de uitvoering.     

Gemeente aan zet voor de uitvoering 

De RES zit nu volop in de uitvoeringsfase. Toch gaat de uitvoering in de zoekgebieden te langzaam om de doelen in 2030 te halen. Gemeenten zijn hiervoor aan zet. Want er liggen nog voldoende kansen om bepaalde processen te versnellen en helder beleid te creëren. Zodat initiatiefnemers en inwoners weten waar ze aan toe zijn, hoe ze samenwerken en zo eenvoudig mogelijk tot uitvoering kunnen overgaan.  

Wat vraagt dit van gemeenten?  

• Versnellen van de uitvoering door borging in beleid
  Borg de RES-opgave in het ruimtelijk beleid en zet de stap richting vergunningverlening. Zorg voor helder en uitvoerbaar beleid zodat initiatiefnemers en inwoners weten waar ze aan toe zijn. 

• Extra inzetten op zonne-energie op bouwwerken
  Zet, naast de zoekgebieden voor zon- en wind op land, extra in op zonne-energie op grote daken en gebouwen, parkeerplaatsen en geluidsschermen.

• Mogelijkheden bieden om projecten te versnellen
  Het koppelen van opwekprojecten aan grote stroomgebruikers en het samenbrengen van opwek en vraag. Elektriciteitsopslag en lokaal gebruik van opgewekte stroom worden steeds belangrijker. Dit kan bijdragen aan de voortgang van de ontwikkeling van wonen, werken en recreatie binnen de gemeente.

• Nieuwe zoekgebieden jaarlijks toevoegen aan de RES-kaart door raadsbesluit
  Blijf als gemeente openstaan voor nieuwe lokale initiatieven en zoekgebieden. Kijk daarbij naar een mix van zonne- én windenergie, dat draagt bij aan betrouwbaarheid en betaalbaarheid van de energievoorziening.

• Toegevoegde waarde creëren voor landschap en natuur.
  Uiteraard moeten negatieve effecten op de natuur en de omgeving tot een minimum beperkt worden. Bijvoorbeeld door een energiepark natuur-inclusief te maken.   

• 50% lokaal eigendom stimuleren
  Lokaal eigendom betekent dat inwoners en ondernemers samen, deels, of helemaal eigenaar zijn van windmolens of zonnepanelen. En dat zij kunnen meebeslissen over het project en over een deel of over alle opbrengsten.

4. Samenwerking rondom warmte

Gemeenten krijgen een steeds grotere rol in de warmtetransitie. Hierbij moeten ze keuzes maken over warmtenetten, de afbouw van aardgas en het overschakelen op duurzame warmtebronnen. Dit doen ze in een warmteprogramma. Hierin beschrijft de gemeente haar aanpak voor het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving: welke gebieden gaan de komende tien jaar van het gas af en op welke manier.

Daarnaast krijgen gemeenten onder de Wet Collectieve Warmte (Wcw) de mogelijkheid om warmtekavels aan de wijzen. Warmtekavels zijn afgebakende gebieden waarvoor de gemeente toestemming geeft aan één warmtebedrijf om woningen te voorzien van collectieve warmte. 

Woningisolatie  

Een belangrijke eerste stap bij het verduurzamen van de warmtevoorziening is om te besparen op het energiegebruik. Gemeenten hebben van het Rijk geld ontvangen om eigenaren van slecht geïsoleerde woningen (Label D, E, F of G) en/of een laaginkomen, extra te helpen bij het isoleren van hun woning. 

De ontwikkelingen gaan snel: 

• Gemeenten werken hun warmteprogramma’s bij en leggen daarin vast welke wijken als eerste van het gas af gaan. 

• De Wet Collectieve Warmtevoorziening (WCW) zorgt ervoor dat warmtenetten grotendeels in publieke handen komen. 

• De Wet Gemeentelijke Instrumenten Warmtetransitie (WGIW) geeft gemeenten de bevoegdheid om wijken aan te wijzen waar op termijn het gasnet wordt verwijderd. 

• Er komen steeds meer mogelijkheden voor collectieve warmteoplossingen, zoals restwarmte, aquathermie en geothermie. 

Wat vraagt dit van gemeenten? 

De gemeente speelt een sturende en faciliterende rol in het verduurzamen van de warmtevoorziening. Dat vraagt om afwegingen en beslissingen over beleid, financiering en participatie. Gemeenten hebben onder andere deze taken: 

• Een warmteprogramma vaststellen waarin ze de strategie voor de warmtetransitie uitwerken.

• Beslissen over warmtekavels, waarin ze gebieden aanwijzen oor collectieve warmtenetten. 

• Draagvlak creëren en participatie organiseren, zodat ze inwoners en bedrijven betrekken bij keuzes rondom warmtevoorziening. 

• Zorgdragen voor financiering en ondersteuning, via subsidies en samenwerking met publieke en private partijen. 

• Verbinding leggen met andere energieopgaven, zoals netcongestie en duurzame energieopwekking. 

Met deze aanpak kunnen gemeenten regie nemen in de warmtetransitie en zorgen voor een toekomstbestendige en duurzame warmtevoorziening. 

Meer informatie 

Meer informatie over de programma’s Energie-infrastructuur, opwek van zonne- en windenergie (RES) en warmte vind je op de website van Energieregio Noord-Holland.  

Ook de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie (NVDE) helpt programmacommissies van lokale politieke partijen met suggesties voor de energietransitie. Zo presenteert NVDE de Wegwijzer Gemeentelijke Emissiereductie. Een stappenplan om een klimaatplan op te stellen en een inspiratieboek met voorbeelden van impactvolle maatregelen. 

Energie-infrastructuur en netcongestie 

De Taskforce E-infra werkt samen met provincie Noord-Holland, netbeheerders TenneT en Liander, Gasunie en gemeenten aan een duurzaam en efficiënt energiesysteem dat de veranderende energievraag aankan. Meer informatie over de Taskforce.   

RES 

Voor algemene vragen en informatie kijk op: Nationaal Programma Regionale Energiestrategie. Specifiek voor RES Noord-Holland Noord en RES Noord-Holland Zuid vind je alles op de website van de Energieregio Noord-Holland. 

Warmte 

Het Servicepunt Duurzame Energie (SPDE) ondersteunt gemeenten bij het verduurzamen van de warmtevoorziening van de gebouwde omgeving. Het SPDE adviseert gemeenten over technische, financiële en juridische zaken die betrekking hebben op de warmtetransitie.   

Sinds 2023 heeft het Rijk het Nationale Programma Lokale Warmtetransitie (NPLW) opgezet. Het doel van het NPLW is ook om gemeenten te ondersteunen bij de lokale warmtetransitie. Hiermee vervult het NPLW een vergelijkbare rol als het SPDE van Noord-Holland. Het SPDE stemt met het NPLW af om te voorkomen dat dingen dubbel worden gedaan.