Pampus: van militair eiland naar duurzaam icoon
Altijd al zelfvoorzienend
Toen Pampus rond 1895 werd gebouwd, lag het midden in de Zuiderzee en had het geen verbinding met het vasteland. Het fort moest zelfstandig functioneren. Regenwater werd opgevangen en gezuiverd, kolen werden eens per kwartaal aangevoerd, groenten kwamen uit de eigen moestuin en vis uit het water rondom het eiland. Zelfs elektriciteit werd opgewekt met stoommachines, die ook de zware kanonnen kon bewegen. Voor de tweehonderd soldaten die hier tijdens de mobilisatie (1914-1918) woonden, was zelfvoorzienend leven geen keuze, maar noodzaak.
Die geschiedenis vormt de basis van het huidige duurzaamheidsverhaal. “Het eiland was altijd al off-grid,” vertelt Carmen Cabo. “Wij hebben dat idee opnieuw omarmd, maar dan met moderne technieken, net zoals de militairen destijds moderne stoomtechnieken gebruikten. Het verleden heeft ons geïnspireerd om oplossingen van nu te vinden.” Daarmee is Pampus niet alleen een erfgoedlocatie, maar ook een plek voor duurzame innovaties. Het laat zien dat zelfvoorzienend leven niet alleen iets van vroeger is, maar ook een realistische en haalbare optie voor de toekomst.
Van diesel naar duurzaam
Sinds de opening voor publiek in 1991 draaide Pampus op dieselaggregaten en water van de wal. Dat was praktisch, maar niet duurzaam. Vanaf 2015 begon de omslag: zonnepanelen op het paviljoen, kleine windmolens en een batterij van oude autoaccu’s zorgden voor de eerste besparing. In 2020 volgde een biovergister die keukenafval en groenresten omzet in biogas. De vergister is uiteindelijk goed voor twintig procent van de energiebehoefte. “Met het overgebleven eten kun je hier een uren barbecueën,” zegt Martin Verweij met een glimlach. Vandaag is Pampus het eerste UNESCO Werelderfgoed dat fossielvrij opereert.
Zonnepanelen, windmolens en biogas leveren de energie, terwijl een slim energiesysteem de balans bewaakt tussen vraag en aanbod. Overtollige energie wordt opgeslagen in waterstof, zodat het later weer kan worden ingezet. “We kunnen niet stiekem terugvallen op het net,” legt Verweij uit. “Dat maakt ons systeem uniek: het moet hier werken, anders werkt het nergens.”
Het bijzondere is dat de beschikbaarheid van energie leidend is voor de vraag op Pampus. We kunnen het erfgoed immers niet vol leggen met zonnepanelen. Dat betekent dat bezoekers en activiteiten zich aanpassen aan wat er beschikbaar is. Het eiland laat zo zien dat een andere manier van denken mogelijk is: niet onbeperkt verbruiken, maar bewust omgaan met wat er is.
Innovatie met partners
De verduurzaming van Pampus is mogelijk dankzij intensieve samenwerking met bedrijven, kennisinstellingen en overheden. Het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (REACT-EU) kende bijna een miljoen euro subsidie toe voor het nieuwe energiesysteem. Gemeente Gooise Meren ondersteunt het eiland structureel en ook de provincie Noord-Holland en diverse technische partners dragen bij.
“Zonder partners geen Pampus,” benadrukt Cabo. “We zijn een plek waar bewezen technieken samen moeten werken en waar gemeenten inspiratie opdoen. Alles wat wij hier leren, kan elders worden toegepast – in wijken, dorpen of steden. Als het op een eiland kan, kan het overal.”
Die samenwerking gaat verder dan financiële steun. Partners leveren kennis, techniek en creativiteit. Zo ontstond een ecosysteem waarin bedrijven elkaar vinden en samen impact maken. Voor Pampus betekent dit dat het eiland niet alleen een erfgoedlocatie is, maar ook een plek waar duurzaamheid tastbaar wordt gemaakt.
Educatie en toekomst
Naast techniek speelt educatie een grote rol. Pampus ontvangt jaarlijks zo’n 65.000 bezoekers en biedt programma’s voor scholen rond duurzaamheid en burgerschap. Kinderen leren hoe energie wordt opgewekt, hoe water wordt gezuiverd en hoe afval een nieuwe bestemming krijgt. “We willen laten zien dat zelfvoorzienend leven niet alleen mogelijk is, maar ook leuk en inspirerend,” zegt Cabo.
De educatieve functie maakt Pampus tot een plek waar erfgoed en toekomst samenkomen. Bezoekers ervaren niet alleen de geschiedenis van het fort, maar ook hoe het eiland vandaag volledig off-grid en fossielvrij functioneert. Dat maakt indruk en zet aan tot nadenken: als het hier kan, waarom dan niet in een stad of dorp?
De toekomst van Pampus ligt in het verder ontwikkelen van dit ecosysteem en uitbouwen van de educatieve functie. Tegelijk blijft het eiland trouw aan zijn erfgoed: een modern militair fort dat ooit gebouwd werd om te beschermen, en nu een duurzaam icoon dat laat zien hoe we samen de toekomst kunnen verdedigen.
